Γονίδια και Εγώ

  Πριν από 32 χρόνια ο νεαρός τότε λέκτωρ Ζωολογίας στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης Ρίτσαρντ Ντόκινς (Richard Dawkins) συνέγραψε ένα βιβλίο το οποίο έμελλε όχι μόνο να προκαλέσει αντιδράσεις στην επιστημονική κοινότητα αλλά να ανοίξει και μια διαμάχη η οποία συνεχίζεται ως τις ημέρες μας. Ξεκινώντας από τον τίτλο που, όπως παραδέχεται στην εισαγωγή της επετειακής έκδοσης και ο ίδιος ο συγγραφέας, είναι μάλλον προκλητικός και συνεχίζοντας με το εξίσου προκλητικό περιεχόμενο, το βιβλίο μοιάζει με μανιφέστο. Τι διακηρύττει αυτό; Πολύ συνοπτικά ότι η εξελικτική διαδικασία ασκείται σε επίπεδο γονιδίων και όχι ατόμων ή ειδών, όπως υποστηρίζουν οι επικριτές του Ντόκινς. Μα, θα μου πείτε, είναι αυτή η ιδέα τόσο επαναστατική ώστε να προκαλέσει τη χρονίζουσα διαμάχη μεταξύ των επιγόνων του Δαρβίνου; Και μόνο το γεγονός της διάρκειας αυτής της διαμάχης, η οποία είναι στην ουσία ένας εμφύλιος πόλεμος μεταξύ νεοδαρβινιστών, δείχνει πως είναι.

Θα πρέπει πάντως να σημειωθεί ότι ο Ντόκινς δεν υποστήριξε κάτι εντελώς καινούργιο για την εποχή του αλλά η πρόζα που χρησιμοποίησε δεν λειτούργησε καθόλου κατευναστικά. Είναι γενικώς αποδεκτό ότι ο συγγραφέας διαθέτει το χάρισμα της γραφής και πως η ικανότητά του να περνά δύσκολα επιστημονικά μηνύματα στους μη ειδήμονες είναι αξεπέραστη (όπως εξάλλου έχει αποδειχθεί και από τα βιβλία που συνέγραψε μετά το επίμαχο Εγωιστικό γονίδιο). Το χάρισμα όμως αυτό ίσως και να παρέσυρε τον Ντόκινς σε ευφυολογήματα και μεταφορές που παρεξηγούνται. Είναι χαρακτηριστική η κατάφαση στο τέλος του δευτέρου κεφαλαίου (όπου εξιστορείται η απαρχή της ζωής και η δημιουργία των αυτοαναπαραγομένων μορίων): «Τώρα ονομάζονται γονίδια και εμείς δεν είμαστε παρά οι μηχανές επιβίωσής τους».

Ακόμη όμως και χωρίς τη δεδομένη πρόζα το βιβλίο του Ντόκινς θα ήταν προκλητικό: όσο ήπια και αν εκφραστεί το ότι είμαστε απλώς μηχανές επιβίωσης των γονιδίων μας (τα οποία μας καθοδηγούν σε συμφέρουσες γι' αυτά επιλογές), αυτομάτως παραδεχόμαστε ότι η ελεύθερη βούληση πάει περίπατο! Και δεν είναι μόνο αυτό: πώς θα μπορούσε να εξηγηθεί η αλτρουιστική συμπεριφορά, όπου το άτομο θυσιάζεται για το καλό του συνόλου, παίρνοντας μαζί και τα γονίδιά του; Τα θέματα του αλτρουισμού και της ελεύθερης βούλησης ήταν κατά κύριο λόγο αυτά που δημιούργησαν τη διαμάχη, η οποία ακριβώς λόγω της φύσης των θεμάτων αυτών έλαβε φιλοσοφική χροιά μεταξύ των νεοδαρβινιστών μετά την πρώτη έκδοση του βιβλίου.

Για να αντιληφθεί κανείς το πώς ξέσπασε αυτός ο εμφύλιος πόλεμος και γιατί έλαβε τέτοιες διαστάσεις δεν θα πρέπει να αγνοήσει τη χρονική περίοδο στην οποία εκδίδεται το βιβλίο: είναι μια περίοδος μεγάλης φόρτισης, κυρίως για την αμερικανική διανόηση, η οποία αντιδρά στον πόλεμο του Βιετνάμ και είναι ιδιαίτερα ευαίσθητη σε θέματα που μπορεί να δώσουν αφορμές για ρατσιστικές πρακτικές. Δεν είναι άλλωστε τυχαίο ότι οι σημαντικότεροι επικριτές του Ντόκινς είναι οι καθηγητές του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ Ερνστ Μάιρ (Ernst Mayr), Ρίτσαρντ Λιουόντιν (Richard Lewontin), Στέφεν Τζέι Γκουλντ (Stephen Jay Gould) και Ρίτσαρντ Λέβινς (Richard Levins). Αντίθετα, συνοδοιπόροι του Ντόκινς είναι οι Βρετανοί Γουίλιαμ Χάμιλτον (William Hamilton), Τζον Μέιναρντ Σμιθ (John Meynard Smith) και Ντέσμοντ Μόρις (Desmond Morris).

Οι αναγνώστες που το επιθυμούν μπορούν να εμβαθύνουν στα της διαμάχης μέσα από άρθρα και βιβλία των επιστημόνων που αναφέρονται παραπάνω. Αλλά και μόνο η ανάγνωση της επετειακής έκδοσης του Εγωιστικού γονιδίου αρκεί για να πάρει κανείς μια γεύση γι' αυτήν.

Είναι δύσκολο να μαντέψει κανείς ποια θα είναι τα δικά σας συμπεράσματα μετά το πέρας της ανάγνωσης του Εγωιστικού γονιδίου. Θα σας πείσει άραγε ο Ντόκινς ότι η εξελικτική διαδικασία ασκείται σε επίπεδο γονιδίου; Οποια και αν είναι όμως τα συμπεράσματά σας, ένα είναι βέβαιον: ότι το Εγωιστικό γονίδιο αποτελεί κλασικό ανάγνωσμα και πως κανείς δεν μπορεί να ισχυριστεί ότι ενδιαφέρεται για τα της εξέλιξης χωρίς να το έχει διαβάσει. Τώρα μάλιστα, με την κυκλοφορία του βιβλίου στην ελληνική (εξαιρετική η μετάφραση του βιολόγου Παναγιώτη Δεληβοριά), δεν έχετε καμία δικαιολογία...

ΙΩΑΝΝΑ ΣΟΥΦΛΕΡΗ

Τα «Ματωμένα Χώματα», τώρα και τηλεοπτική σειρά

Σε λίγες μέρες ξεκινούν τα γυρίσματα της τηλεοπτικής σειράς «Ματωμένα Χώματα», μεταφορά του ομώνυμου βιβλίου της Διδώς Σωτηρίου, με πρωταγωνίστρια την Αννα Συνοδινού (στη φωτογραφία), σε σκηνοθεσία του Κώστα Κουτσομύτη.

[Η ΝΑΥΤΕΜΠΟΡΙΚΗ]

Τα "Ματωμένα Χώματα" τα είπαν "βιβλίο της σύγχρονης Εξόδου του μικρασιατικού Ελληνισμού". Τα είπαν "σεισμική δόνηση". Μυθιστόρημα που "Τσούζει. Ζεματάει. Κάει. Τιμωρεί. Έχει ψυχή ανθρώπινη. Οργή λαού. Πόνο εθνικό". "Κάστρο σωστό λόγου, ενάντια στον καιρό, τη λησμονιά και το ψέμα". Τα "Ματωμένα Χώματα" εκδόθηκαν το 1962. Μεταφράστηκαν σε μια σειρά χώρες, Γαλλία, Σοβιετική Ένωση, Ουγγαρία, σε όλα τα Βαλκάνια κλπ. Στην Τουρκία είχαν συγκλονιστική απήχηση. "Μέσα στην επική ατμόσφαιρα του βιβλίου αυτού, που είναι ένα είδος "Πολέμου και Ειρήνης" της Ελλάδας - γράφει ο Οίκος Σάντερ - αντί να αναζωπυρώνεται το μίσος, ζωντανεύει το ανθρώπινο δράμα όλων μικρών λαών που σφαγιάζονται στο βωμό των ιμπεριαλιστικών συμφερόντων."
"Το διάβασα σε μια νύχτα - γράφειο ο πρόεδρος του Βιομηχανικού Επιμελητηρίου της Πόλης, Ερτογρούλ Σοϋσάλ - κι έχυσα δάκρυα και για τους δυο λαούς μας. Ωραίο βιβλίο, απόλυτα έντιμο σαν όλα τα μεγάλα έργα. Οι διανοούμενοί μας το υποδέχτηκαν με αληθινό ενθουσιασμό".

Η Διδώ Σωτηρίου ήταν μυθιστοριογράφος και δημοσιογράφος. Γεννήθηκε το 1909 στο Αϊδίνι της Μικράς Ασίας, κόρη του Ευάγγελου Παππά και της Μαριάνθης Παπαδοπούλου. Το 1919 εγκαταστάθηκε με την οικογένειά της στη Σμύρνη και μετά την καταστροφή του 1922 κατέφυγαν στην Ελλάδα. Στην Αθήνα ολοκλήρωσε τις εγκύκλιες σπουδές της με δασκάλους μεταξύ άλλων τους λογοτέχνες Κώστα Παρορίτη και Σοφία Μαυροειδή-Παπαδάκη. Φοίτησε στο Γαλλικό Ινστιτούτο Αθηνών και το 1937 παρακολούθησε για λίγους μήνες μαθήματα γαλλικής λογοτεχνίας στο πανεπιστήμιο της Σορβόννης. Από το 1936 στράφηκε επαγγελματικά προς τη δημοσιογραφία. Συνεργάστηκε με το περιοδικό "Γυναίκα" (ως αρχισυντάκτρια) και τις εφημερίδες "Νέος Κόσμος" και "Ριζοσπάστης" (αρχισυντάκτρια από το 1944), ενώ κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής συνεργάστηκε με τις Μέλπω Αξιώτη, Έλλη Αλεξίου, Έλλη Παππά, Τιτίκα Δαμασκηνού, Ηλέκτρα Αποστόλου, Χρύσα Χατζηβασιλείου και άλλες ελληνίδες της αντίστασης. Πήρε μέρος στο συνέδριο της Κοινωνίας των Εθνών στη Γενεύη το 1935, όπου γνωρίστηκε με τη σύντροφο του Λένιν Αλεξάνδρα Κολοντάι και στο ιδρυτικό συνέδριο της Δημοκρατικής Ομοσπονδίας Γυναικών το 1945 στο Παρίσι. Στη λογοτεχνία πρωτοεμφανίστηκε το 1959 με την έκδοση του μυθιστορήματος "Οι νεκροί περιμένουν". Έργα της μεταφράστηκαν σε πολλές ξένες γλώσσες. Ένα κομμάτι του έργου της έχει γνωρίσει επιτυχία στο εξωτερικό, και ιδιαίτερα στην Τουρκία. Η Διδώ Σωτηρίου ανήκει στους έλληνες πεζογράφους του μεσοπολέμου. Το έργο της κινείται στο πλαίσιο του ρεαλισμού με έντονη την παρουσία του αυτοβιογραφικού στοιχείου και της συναισθηματικής συμμετοχής του συγγραφέως στις περιπέτειες των ηρώων της, και αντλεί τη θεματολογία του από τη μικρασιατική καταστροφή, την περίοδο του εμφυλίου και την μετά τον εμφύλιο περίοδο της ελληνικής ιστορίας. Με τα "Ματωμένα χώματα" η Σωτηρίου εγκαινίασε την πορεία της προς μια γραφή που συνδυάζει τη μυθιστορηματική τεχνική με μια προοπτική εξέτασης των θεμάτων της από ιστορική σκοπιά, πορεία που συνέχισε και στα δύο επόμενα μυθιστορήματά της την "Εντολή", με θέμα την υπόθεση Μπελογιάννη και το "Κατεδαφιζόμεθα". Τιμήθηκε με το βραβείο ελληνοτουρκικής φιλίας Αμπντί Ιπεκτσί, το 1983, με το Ειδικό Κρατικό Βραβείο Λογοτεχνίας, το 1989, με το Βραβείο της Ακαδημίας Αθηνών, το 1990 και με τον Ταξιάρχη του Τάγματος του Φοίνικος, το 1995. Το 2001 η Εταιρεία Συγγραφέων καθιέρωσε προς τιμήν της το βραβείο "Διδώ Σωτηρίου", το οποίο απονέμεται "σε ξένο ή έλληνα συγγραφέα που με τη γραφή του αναδεικνύει την επικοινωνία των λαών και των πολιτισμών μέσα από την πολιτισμική διαφορετικότητα". Πέθανε στην Αθήνα στις 23 Σεπτεμβρίου του 2004.

Εκπαιδευτικά προγράμματα με θέμα τον Κυκλαδικό Πολιτισμό στη Βιβλιοθήκη Λιβαδειάς

Η Δημόσια Βιβλιοθήκη Λιβαδειάς σε συνεργασία με το Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης διοργανώνει εκπαιδευτικά προγράμματα με θέμα τον Κυκλαδικό Πολιτισμό, για μαθητές Γ΄ Δημοτικού, στο χώρο της Βιβλιοθήκης, από τη Δευτέρα 12 Μαΐου μέχρι και την Παρασκευή 23 Μαΐου.

Ο Κυκλαδικός πολιτισμός άνθισε στα νησιά του κεντρικού Αιγαίου κατά την Πρώιμη Εποχή του Χαλκού (3η χιλιετία π.Χ.). Το Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης διατηρεί μια από τις σημαντικότερες και πληρέστερες συλλογές κυκλαδικών αρχαιοτήτων στον κόσμο, με αντιπροσωπευτικά δείγματα μαρμάρινων ειδωλίων και αγγείων, χάλκινων όπλων και εργαλείων καθώς και κεραμικής όλων των φάσεων της Πρωτοκυκλαδικής περιόδου.

Τον όρο «Κυκλαδικός Πολιτισμός» χρησιμοποίησε για πρώτη φορά στα τέλη του 19ου αιώνα ο αρχαιολόγος Χρήστος Τσούντας για να περιγράψει την «εικόνα του πανάρχαιου νησιωτικού πολιτισμού» που αναπτύχθηκε στις Κυκλάδες κατά την Πρώιμη Εποχή του Χαλκού, δηλαδή περίπου μεταξύ του 3.200 π.Χ. και του 2.000 π.Χ.

Η Πρώιμη Εποχή του Χαλκού χαρακτηρίζεται από εντυπωσιακές εξελίξεις σε ολόκληρο τον Αιγαιακό χώρο: ανάπτυξη της ναυσιπλοΐας, ένταση των θαλάσσιων μεταφορών, εμφάνιση πρώιμων αστικών πυρήνων και σημαντικές αλλαγές στην οικονομία και τη τεχνολογία, σημαντικότερη εκ των οποίων είναι η χρήση μετάλλων, ιδιαίτερα του χαλκού, για την κατασκευή όπλων και εργαλείων. Οι επιπτώσεις των αλλαγών αυτών στην ηπειρωτική Ελλάδα και την Κρήτη μπορούν να ανιχνευθούν στις μεταβολές που σημειώθηκαν στην κατανομή και την αρχιτεκτονική των οικισμών, την αγροτική παραγωγή, την κοινωνική οργάνωση, το εμπόριο και τη θρησκεία.

Στις Κυκλάδες ωστόσο, που πρωτοκατοικήθηκαν κατά την ύστερη Νεολιθική εποχή, αυτό που περισσότερο από οτιδήποτε άλλο χαρακτηρίζει την Πρώιμη Χαλκοκρατία (ή αλλιώς Πρωτοκυκλαδική περίοδο) είναι η εντυπωσιακή ανάπτυξη της λιθοτεχνίας και ιδιαίτερα της μαρμαρογλυπτικής. Η κατεργασία του μαρμάρου, που αφθονεί στη Νάξο και την Πάρο, έφθασε σε αξιοζήλευτα επίπεδα δεξιοτεχνίας κατά τη κατασκευή αγγείων και ειδωλίων. Τα λίθινα αγγεία μιμούνται πήλινα πρωτότυπα και χρησιμοποιήθηκαν κυρίως ως ταφικά κτερίσματα, πιθανόν ευκατάστατων νησιωτών. Τα μαρμάρινα ειδώλια, που απεικονίζουν γυναικείες κυρίως μορφές, χαρακτηρίζονται από θαυμαστή λιτότητα και αφαιρετικότητα, που δε συναντάμε ξανά παρά μόνο στην τέχνη του 20ου αιώνα. Ως επί το πλείστον έχουν βρεθεί σε τάφους, αν και πολλά προέρχονται από λαθρανασκαφές και είναι αβέβαιης προέλευσης. Ποια ήταν η σημασία τους; Ήταν απεικονίσεις θεοτήτων ή λατρευτών; Ήταν λατρευτικά αντικείμενα, φυλακτά, τάματα ή απλώς παιχνίδια; Ποτέ δε θα μάθουμε, μια κι οι Κυκλαδίτες δεν άφησαν γραπτές μαρτυρίες. Το μυστήριο που τα περιβάλλει όμως, σε συνδυασμό με την υψηλή αισθητική τους, θα κρατά πάντα ζωντανό το ενδιαφέρον και θα εξάπτει τη φαντασία κοινού και επιστημόνων. 

[Πηγές]: Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης - e-paideia.net